ნამასტე ანუ ნეპალურ-ქართული ლექსიკონი II

ჩიტვანის ნაციონალური პარკი– რომელიც 1973 წელს დაარსდა მდებარეობს ჩიტვანის მხარეში. მას ძველად "ჯუნგლების გულსაც" უწოდებდნენ. პარკში 43 სახეობის ცხოველი ბინადრობს, მათ შორისაა ჯუგლების მეფედ წოდებული ბენგალური ვეფხვი (Bengal Tiger), ლეოპარდი, ჯუნგლების კატა, ტუჩა დათვი, მარტორქა, სპილო, გაური და სხვა. ასევე დაფიქსირებულია 543 სახეობამდე ფრინველი, მათ შორის ბევრი გადაშენების გზაზე მყოფი.
თუმცა როგორც ჩემი ჩიტვანში ორდღიანი ტურით მივხდი, აქ ყველაფერი გამართლებაზეა. გამართლება კი ყველაფერში გჭირდება, არა მხოლოდ იმაში რომ საჭირო დროს საჭირო ადგილას მოხვდე , რომ რომელიმე ცხოველს მოკრა თვალი, არამედ იმაშიც რომ კარგი ტური აიღო, შესაბამისად, კარგი გიდი გყავდეს, რომელიც 2 საათი ტყუილა არ გაბოდიალებს ე.წ. ჯუნგლებში ორი კინკილა მარტორქის სანახავად.

მოკლედ რათქმაუნდა საინტერესო იყო ჩიტვანი , როგორც ახალი ადგილი, საინტერესო იყო , სპილოზე ჯდომა, მაგრამ , პირველი და მეორე აბზაცის ლოგიკური დასკვნა მხოლოდ იმის თქმის უფლებას მაძლევს: რომ არ გამიმართლა. ჩემი მეგობრებისგან განსხვავებით, რომლებიც ირწმუნებიან რომ მაიმუნებთან, მარტორქებთან, სპილოებთან, ირმების ჯოგთან (დიახ , ჯოგთან) ერთად შესაძლოა იმ იშვიათი ჯიშის ვეფხვსაც კი მოკრეს თვალი, რომელიც თვით იქაური მოსახლეობის უმრავლესობას არ აქვს ნანახი.

The North Face : ვისაც სამთოსათხილამურო სპორტი და მთაში სიარული გიყვართ - გეცოდინებათ ეს ძვირადღირებული ბრენდი, რომელიც ნეპალში ბაზარში მდგომ მწვანილების გამყიდველსაც კი აცვია. კატმანდუსა და პოჰარას ყოველი მეორე მაღაზია ნორსფეისის იარლიყებიანი ქურთუკებით, ჩანთებით, ხელთათმანებით, ქუდებით და სხვა აქსესუარებით არის გამოტენილი. რათქმაუნდა, ჩვენც მიგვიზიდა ნორსფეისმა და როცა გავთამამდით და ფასიც ვიკითხეთ, ძალიან გაგვაოცა მათმა სიიაფემ. როგორც შემდგომ გავარკვიე ამ საქონელს მაღაზიიების მეპატრონეები თავიანთ მცირე ფაბრიკებში კერავენ, შემდეგ ზედ ნორსფეისის ემბლემას აკერებენ და იაფად ყიდიან. ნამდვილი ნორსფეისი კი 2003 წელს შესულა ნეპალის ბაზარზე და რამდენიმე მაღაზია გახსნა, მაგრამ ჯერჯერობით ყალბი საქონლის ორიგინალით ჩანაცვლებას არც არავინ ფიქრობს.

მომოები: როგორც აღმოჩნდა ტიბეტური წარმოშობის კერძია, თუმცა ფართოდაა გავრცელებული ნეპალში. როგორც გარეგნობით, ასევე შიგთავსით ძალიან წააგავს ჩვენებურ ხინკალს. აკეთებენ ქათმის, იაკის, თხის ან კამეჩის ხორცისგან, ტურისტებისთვის რათქმაუნდა ვეგეტარიანულსაც. ხორცს აზავებენ ხახვით, ნივრით, ქინძით და ჯანჯაფილით. ეს უკანასკნელი რა სანელებელია ვერ გეტყვით, მაგრამ ფაქტია სწორედ მის გამო არ მომეწონა მომოს გემო ( აბა სხვა მხრივ სუფთა ხინკალია). მიირთმევა პომიდვრის სოუსთან ერთად.
(თურმე ხინკლის მსგავსადაც ახვევენ, მაგრამ ჩვენ ქვედა ფოტოზე რომ ჩანს, ისეთები გავსინჯეთ)

დალ–ბათი (Dal bhat) გახლავთ ტრადიციული ნეპალური საჭმელი. ბათ- ნიშნავს მოხარშულ ბრინჯს, ხოლო დალ- გახლავთ სუფი, რომელის ძირითადი მასალაა: ხახვი, ნიორი, წიწაკა, პომიდორი და ქინძი. მას მიირთმევენ მოთუშული სეზონური ბოსტნეულის ნარევთან ერთად. ეს ყველაფერი ერთ ლანგარზეა მოთავსებული, რომელსაც რამდენიმე 'განყოფილება" აქვს და როგორც საკუთარი თვალებით ვნახეთ, ნეპალელები ხელით მიირთმევენ. მე პირადად ერთხელ გავსინჯე ეს კერძი და საკმაოდ კარგი გემო ჰქონდა, თუმცაღა "დალ"-ად წოდებულმა სუფმა  "იღლიის სუფის" სახელი მიიღო ჩვენგან.

ნეპალური რომი ანუ კუკრი რომი: უძველესი ნეპალური რომი, რომელიც გამოიხდება 1959 წლიდან მხოლოდ ევერესტის წყაროების წყლით. მან სახელწოდება კუკრი ან კუკური მიიღო ძველი ნეპალური ხანჯლის მსგავსი იარაღისგან, რომელიც მაღალი წრის სამხედრო შეიარაღებაში გამოიყენებოდა.
ნეპალური რომი არომატს ყავისფერი სუნელების, გამხმარი ხილისა და 'butterscotch'სგან ( კარაქისა და ყვითელი შაქრის ერთად ხარშვისგან მიღებული მასა) იღებს. დაახლოებით 8 თვის მანძილზე მას აჩერებენ მუხის კასრში, რის შედეგადაც კუკრი რომი გამორჩეულ მუხისა და კარამელის გემოს იძენს.მე პირადად კუკრი რომის გემოსთან ერთად, მისი ფასიც მომეწონა. შეიძლება ითქვას , რომ ნეპალურ ლუდზე ბევრად იაფი ღირდა და ბევრად უფრო გემრიელი იყო.

ნეპალური ლუდები: ევერესტი, კატმანდუ და გორქა
ამ სამიდან რომელი ჯობს ეს გემოვნების საკითხია. ჩვენ მაგალითად Gorkha დავიწუნეთ მისი ზედმეტი სიმსუბუქის გამო, ამ დროს აღმოჩნდა რომ ტურისტების საყვარელი ლუდი ყოფილა. 2006 წლიდან დაუწყიათ მისი ხარშვა 'საექსპორტოდ და იმ ტურისტებისთვის, რომლებიც მაღალი ხარისხის ლოკალურ ლუდს ანიჭებს უპირატესობას'.
რაც შეეხება Everest–ს იგი Edmond Hillary და Tenzing Norgay Sherpa მიერ ევერესტის დაპყრობის 50წლის იუბილეზე (2003 წელს) შევიდა ბაზარზე და მალევე გახდა ნეპალელების გულთამპყრობელი და არა მხოლოდ მათი. მაღალი ხარისხის და განსაკუთრებული გემოს გამო იგი ესქპორტზე გადის სხვადასხვა ქვეყნებში, მათ შორის დიდ ბრიტანეთში.

ხოლო რაც შეეხება ლუდს Kathmandu, როგორც აღწერაში წავიკითხე იგი ავსტრალიური, გერმანული, ჩეხური ტექნოლოგიების გამოყენებით, დანიური საფუარით და ნეპალური წყაროს წლით არის დამზადებული. საკმაოდ შთამბეჭდავია, ვერაფერს ვიტყვი.

უფ, ძალიან კარგი იყო, განსაკუთრებით ის ფაქტი მომეწონა, რომ ჩვეულებრივი ბოთლების მაგივრად 650მლ–იანებში იყო ჩამოსხმული.
ნეპალური ჩაი: თითქმის მავიწყდებოდა ნეპალურ ჩაიზე დაწერა, რომ არა დედაჩემი, რომელმაც ცხელი ჩაი შემომიტანა ოთახში, თანაც სწორედ ნეპალიდან ჩამოტანილი.

როგორც ვიკიპედია გვეუბნება ნეპალური ჩაი ცნობილი დარჯელინგის ჩაის იაფი, მაგრამ კარგი ალტერნატივა ყოფილა. მათი მსგავსება კი ნეპალისა და დარჯელინგის ერთნაერი გეოგრაფიული მდებარებობის გამო არის გამოწვეული.
ის, რომ ნეპალური ჩაის მწარმოებლები გამალებით ცდილობენ მსოფლიო ბაზარზე თავის დამკვიდრებას, ეს ერთი შეხედვითაც კარგად ჩანს. ათასგვარ ჩანთებსა თუ სხვადასხვა სასაჩუქრე შეფუთვების მქონე ჩაი – ნამდვილად თვალს ჭრის ტურისტებს. რაც შეეხება თავად გემოს, მე რაც გავსინჯე (ჟასმინის და შავი) მომეწონა, თუმცა მათ ხარისხზე ვერ დავდებ თავს.

ჯერჯერობით სულ ეს არის. მინდოდა კიდევ გაგრძელება, მაგრამ ბევრია საწერი და ალბათ ჯობს ცალკე პოსტი მივუძღვნა ისეთ თემას, როგორიცაა მაგალითად "ცოცხალი ქალღმერთი".
P.S. იმედია მოვაბავ თავს :)

ნამასტე ანუ ნეპალურ–ქართული ლექსიკონი

I

ნეპალში მოგზაურობის შემდეგ ძალიან გამიჭირდა არეული შთაბეჭდილებების დალაგება და შემდეგ მის გადმოსაცემად რაიმე ფორმის მოძებნა.
ამიტომ ჯერჯერობით რასაც გთავაზობთ ეს არის განმარტებითი ლექსიკონი, რომელშიც რათქმაუნდა ჩემეული განმარტებები, შეხედულები და შთაბეჭდილებებია.

ნამასტე– ნეპალური მისალმება. ეს ის სიტყვაა, რომელსაც ნეპალში ყოფნის დროს არაერთხელ იტყვი. ეტყვი ნეპალელს, ეტყვი უცხოელ ტურისტს, ეტყვი ქართველ თანამეინახეს. ეტყვი ისეთ კონტექსტშიც, როცა გამარჯობის თქმა სულაც არაა საჭირო, უბრალოდ ეს ერთადერთი სიტყვა იქნება, რომელიც გეცოდინება.

"Nama" ნიშნავს თავის დაკვრას, "as" ნიშნავს "მე" და "te" ნიშნავს 'შენ" ანუ  Namaste  სიტყვასიტყვით იქნება "მე თავს გიხრი შენ. "

Om Mani Padme Hum- ეს გახლავთ სიმღერა, რომელიც მთელს მოგზაურობას ფონად გასდევდა. კაფიდან–კაფეში, მაღაზიიდან–მაღაზიაში, ყველგან ამ სიმღერის ხმა გამოდიოდა. ჩვენ  მას "ომარი ბენტერა" შევარქვით – ისე კი ტიბეტური ლოცვა თუ შელოცვა ყოფილა. ტიბეტელ ბუდისტებს სწამთ რომ ამ სიტყვების ხმამაღლა ან ჩუმად წარმოთქმით ან თუნდაც წაკითხვით -დალოცვილი იქნები. თუ ამ პოსტის წაკითხვას აპირებთ, გირჩევთ ეს სწორედ ამ მუსიკის ფონზე გააკეთოთ. ჩემეულ ნეპალურ განწყობას მოგიტანთ.

კატმანდუ –ნეპალის დედაქალაქი, ერთმილიონამდე მაცხოვრებელით. იგი ნაახლოებით 2000 წლისაა და მოიცავს კიდევ ორ პატარა ქალაქს: პატანსა და ბახტაპურს და რამდენიმე სოფელს. სამივე ქალაქის მონუმენტები იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი. დღის მანძილზე კატმანდუს ქუჩებში სიარულს საკმაოდ დიდი ნებისყოფა სჭირდება. ფეხით მოსიარულეების, რაქშების, ტაქსებისა და მოტოციკლეტების რაოდენობა და მათი ქაოტური მოძრაობა კატმანდუს ვიწრო ქუჩებში –არაერთხელ გაწყევლინებთ თავბედს, მითუმეტეს , როცა ამ ყველაფერს გამაყრუებელი და გაუჩერებელი სიგნალების ხმას დავუმატებთ. თუ ტურისტი ხარ მაშინ მაღაზიის გამყიდველების მიპატიჟებაზე თავაზიანი უარის თქმა და ქუჩაში აკიდებული, რომელიმე ნეპალური ინსტრუმენტის გამყიდველის მოშორებაც არაერთხელ მოგიწევთ. მე პირადად ყველა ზემოთჩამოთვლილს გულადად ვუმკლავდებოდი, ერთადერთი რამაც ყველაზე მეტად შემაწუხა, საშინელი მტვერი და ნაგავია (შესაბამისი სუნით). ადგილობრივების უმრავლესობა მტვრის გამო ქუჩაში ნიღბებით დადის. კატმანდუმ ჩემში, ისევე როგორც ჩემს მეგობრებში გაურკვეველი გრძნობა დატოვა. გრძნობა, რომელიც არც სიყვარულია და არც სიძულვილი ან უბრალოდ ორივე ერთად.

კატმანდუში და მის სიახლოვეს ტურისტებისთვის აუცილებელად მოსანახულებელი ღირსშესანიშნაობებს შორისაა:

Durbar Square: რომელიც წარმოადგენს ნეპალის ძველი სამეფოს სასახლეების ნაშთებს. ნეპალში სამი დურბარ სკვერია კატმანდუს, ბახტაპურის და პატანის და სამივე მათგანი იუნესკოს მსოფლიო კულტურულ მემკვიდრეობის ძეგლებშია შეტანილი. მე სამივე სკვერი მოვინახულე და უამრავ საინტერესო არქიტექტურის მქონე  რელიგიურ ნაგებობებს, სასახლეებსა და სხვადასხვა დანიშნულების კოშკებს შორის ყველაზე მეტად – ოქროს კარიბჭე, 55 სარკმელიანი სასახლე და კამასუტრას კოშკი დამამახსოვრდა.

Pashupatinath Temple– გახლავთ ყველაზე ძველი ინდუსური ტაძარი კატმანდუში, რომელიც გაშენებულია მდინარე ბაგმათის ნაპირზე. საოცარი არქიტექტურის გარდა, რამაც ჩემზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა –ეს მიცვალებულის დაწვის ცერემონია იყო. ეს უკანასკნელი საკმაოდ მძიმე და შემზარავი საყურებელია, ამიტომაც თუ სუსტი ნერვების პატრონი ხართ არ გირჩევთ ამ ვიდეოს ყურებას, განსაკუთრებით ბოლო კადრების.

ბუდას ტაძარი- Bauddhanath ერთ–ერთი დიდი ბუდისტური ტაძარია მსოფლიოში. იგი მე–5 საუკუნეშია აშენებული და განსაკუთრებულად წმინდა ადგილს წარმოადგენს ტიბეტელი ბუდისტებისთვის. ბუდას ტაძარმა რასაც ქვია "დამიფსო თვალები" ცოტა თავისი სილამაზით და ცოტაც მის თეთრ კედლებზე არეკლილი მცხუნვარე მზის სხვივების გამო. ბუდას ტაძრის ირგვლივ ლამაზი არქიტექტურული ნაგებობები, მაღაზიები და კაფეებია, რაც ტაძარს ტურისტებისთვის კიდევ უფრო მიმზიდველს ხდის.

პოჰარა–კატმანდუს შემდეგ პოჰარაში ჩასვლა – ძალიან დიდი შვებაა. პოჰარა სიდიდით მეორე ქალაქია, მაგრამ გაცილებით წყნარი, სუფთა და უსუნო ვიდრე კატმანდუ.  მას ნეპალის ტურისტულ დედაქალაქსაც უწოდებენ, რადგან სწორედ აქედან იწყება ტრეკების უმეტესობა ანაპურნას დასალაშქრად. გარდა ანაპურნას მყინვარიანი ხედებისა, პოჰარას ბუნებას კიდევ სამი ტბა ალამაზებს. ჩვენ სწორედ ამ ქალაქში დავყავით ჩვენი მოგზაურობის უმეტესი დრო. იქ ყოფნის დროს კი ვფიქრობდი, თუ ევროპაში გინდოდა წასვლა , რაღა ნეპალში ჩამოხვედითქო– მაგრამ მთლად ასეც არ იყო საქმე. უბრალოდ პოჰარა , თავისი უამრავი ტურისტით, ათასგვარი მაღაზიებით, კაფეებითა, ბარებით და ღამის ცხოვრებით სავსე – და ამავე დროს საოცრად მყუდრო ატმოსფეროთი ნამდვილად მიმზიდველი იყო– კატმანდუს ქაოსის შემდეგ. თუმცა რამდენიმედღიანი წინ და უკან ბოდიალისა და ყველა ღირსშესანიშნაობების ნახვის შემდეგ –ცოტა არ იყოს და მოსაბეზრებელიც გახდა.

ანაპურნა- არის ჰიმალაების ნაწილი, რომელიც შეიცავს 8ათასიან მწვერვალს ანაპურნა I-ს და კიდევ 29 - ექვს–შვიდათასმეტრიან მწვერვალებს. თავად სახელი ანაპურნა- ითარგმნება , როგორც მოსავლის ქალღმერთი. პოჰარადან ყველაზე ლამაზი რაც მომეჩვენა მისი ერთერთი მწვერვალი Machhapuchhre– გახლდათ. იგი ითარგმნება როგორც "თევზის კუდი" და რამდენიმე წარუმატებელი მცდელობის და უბედური შემთხვევების  შემდეგ მასზე ასვლა აკრძალულია.




რაქშა– ერთ–ერთი ყველაზე გავრცელებული და მოსახერხებელი სატრანსპორტო საშუალება ნეპალში. მე ერთხელ ვიჯექი ველოსიპედზე შებმულ ეტლში, მართალია , ცოტა შემეშინდა ისე მივქროდი დაღმართებზე, და ცოტაც მოგვატყუეს და შორს ჩამოგვსვეს დანიშნულების ადგილიდან, მაგრამ მაინც შთამბეჭდავი მგზავრობა იყო. რაქშასთან ერთად ნეპალში- ფართოდ გავრცელებული სატრანსპორტო საშუალებებია: ტაქსი(პატარა ზომის), მოტოციკლეტი და ველოსიპედი.

შიშა– ჩვენებურად ჩილიმი. ყველა ბარისა და რესტორნის მენიუს განუყრელი შემადგენელი ნაწილი.

ჰაშიში- ყველაზე გავრცელებული ნარკოტიკული საშუალება ნეპალში, რომელსაც სთავაზობენ ყველას და ყველგან. კატმანდუს ქუჩებში სიარულისას მუდმივად გვესმოდა ჩურჩულით ნათქვამი ჰშშ. ოფიციალურად აკრძალულია და კანონითაც ისჯება, უფროსწორად პოლიცია თუ დაგიჭერს ჯარიმაა, მაგრამ მე იქ ამის გამო დაჭერილი არავინ მინახავს.

პაშმინა– ანუ ქიშმირი და მისგან დამზადებული სხვადასხვა საქონელი, ძირითადად კაშნეები. თურმე ნეპალური ქიშმირი გამოირჩევა თავისი მაღალი ხარისხით. ეს გამოწვეულია ჰიმალაებში მცხოვრები მთის თხების ბეწვით, რომლებსაც ცივი კლიმატის გამო აქვთ განსაკუთრებულად თბილი და ამავდროულად მსუბუქი ბეწვი.

შესაბამისად ნეპალელები დიდი სიამაყით ჰყიდიან უმაღლესი ხარისხის ქიშმირისგან დამზადებულ კაშნეებს ყოველ ნაბიჯში და დიდი არჩევანიც აქვთ.

რუპია– გახლავთ ნეპალური ფული. 1ლარი დაახლოებით უდრის 50 რუპიას. ფული, ნეპალელებისთვის საარსებო საშუალებასთან ერთად, ვაჭრობის საშუალებაცაა. ნეპალში ნებისმიერი ნივთის შეძენისას, ან თუნდაც ტაქსით ვაჭრობისას- მუდმივად გიწევს ვაჭრობა. თუ რათქმაუნდა არ გაქვს სურვილი ხუთმაგი გადაიხადო. ბევრჯერ ყოფილა შემთხვევა , როცა 1000რუპიად დაფასებულიო ნივთი ბოლოს 200-ად გვიყიდია, ან 700-ად დაფასებულ მგზავრობაში - 300 გადაგვიხდია. ერთ ნივთზე ვაჭრობა შეიძლება ერთ საათს გაგრძელდეს, ნეპალელები ადვილად მოგყვებიან ფასზე , თუ რათქმაუნდა უღირთ, თუ არადა შენს შეთავაზებულ ფასზე უბრალოდ გულიანად გაიცინებენ და თბილად გამოგემშვიდობებიან.

ჯერჯერობით აქ უნდა გავწყვიტო, კიდევ იმდენი რამე მახსენდება II ნაწილსაც მალე შემოგთავაზებთ, რომელიც ნეპალური სასმელ–საჭმელებსა და კიდევ სხვა მნიშვნელოვან ადგილებს მიეძღვნება.